December 2016 Nr. 21: Praktijkervaring met radium-223

BEHANDELING MET RADIUM-223 MAAKT OPMARS DOOR

Praktijkervaring met radium-223 in het Radboudumc


In het Radboudumc wordt promotieonderzoek gedaan naar de behandeling van castratieresistent prostaatkanker (CRPC) met radium-223. Wij spraken met arts-onderzoeker oncologische urologie drs. Maarten van der Doelen en oncologisch uroloog dr. Inge van Oort over de ontwikkelingen rond de behandeling met radium-223 en het belang van het onderzoek.

Levensduurverlengend

Marktautorisatie door de Europese Commissie van radium-223 werd in november 2013 gegeven. Voorafgaand daaraan had het Radboudumc al de beschikking over radium-223 en werden de eerste patiënten behandeld. Zie ook Nieuws nummer 10, het artikel ’Langer en beter leven met in bot uitgezaaide prostaatkanker’. Door de behandeling wordt de levensduur van de patiënt, zo is gebleken uit fase 3 onderzoek waaraan het Radboudumc heeft deelgenomen, met drie tot vier maanden verlengd ten opzichte van patiënten die deze behandeling niet krijgen.

Tijdig starten bij CRPC-patiënt

Van Oort: ‘We zetten de behandeling met radium-223 in bij patiënten die een CRPC hebben en waarbij er sprake is van uitzaaiingen in de botten. De behandeling kan ook worden overwogen bij patiënten met overwegend botuitzaaiingen en enkele kleine lymfeklieruitzaaiingen. Radium-223 dient niet te worden ingezet bij patiënten met uitgebreide lymfeklieruitzaaiingen en/of patiënten met uitzaaiingen in de weke delen zoals longen, lever en hersenen. Het geeft goede resultaten en het is dus zinvol om de mogelijke toepassing tijdig te bespreken met de patiënt.
Van der Doelen vult aan: ’De belangrijkste bijwerkingen zijn een tijdelijke toename van pijnklachten, misselijkheid en diarree. Deze bijwerkingen komen echter niet vaak voor. Als er sprake is van bijwerkingen ontstaan deze vaak in de eerste week na de radium-223 injectie en houden ze vaak minder dan één week aan. Bij toename van pijnklachten is het natuurlijk van belang dit 26 te ondervangen met adequate pijnstilling.’

Van Oort: ’Met de inzet van radium-223 wordt vaak te laat gestart. Dat is jammer omdat de behandeling met radium-223 minder effectief is wanneer het later wordt ingezet. Op basis van de
studie van Hoskin, zie de Lancet Oncology 2014, kan radium-223 zowel voor als na docetaxel chemotherapie worden ingezet. Wij vinden dat de toepassing van radium-223 tijdig besproken
moet worden. Naar mijn oordeel heb je namelijk pas echt een keuze als je alle opties kent.’ Van der Doelen: ’Er is geen leeftijdsgrens. We proberen voorafgaand aan de therapie wel een inschatting te maken of patiënten daadwerkelijk zes injecties zullen gaan ontvangen, want dat is belangrijk voor het behalen van de aangetoonde overlevingswinst van radium-223 therapie.’

Hoe werkt de behandeling met radium-223?

Radium-223 is een radionuclide, een radioactief element, dat wordt ingespoten in de bloedbaan. Chemisch gezien lijkt radium-223 op calcium. Daarom wordt het, net als calcium, ingebouwd
in de botten. Dat gebeurt met name op de plaatsen van de botuitzaaiingen. De (alfa)straling die radium- 223 uitzendt is krachtig, maar kan slechts een zeer korte afstand afleggen. Hierdoor worden de botuitzaaiingen lokaal bestraald. Het doel van deze bestraling is het vernietigen van tumorcellen. Hierdoor nemen de uitzaaiingen af in grootte en de ziekte wordt geremd.

Radium-223 therapie bestaat uit zes injecties om de vier weken. Uit onderzoek blijkt dat radium-223 therapie ook verlengd zou kunnen worden naar twaalf injecties, wanneer er sprake
is van een goede respons op radium-223 na zes injecties. Radium-223 dichloride zoals het medicijn officieel heet, staat ook bekend onder de merknaam Xofigo© en is ontwikkeld door Bayer Health Care.

PSMA-scan kleurt sneller aan

In het gesprek komt ook aan de orde dat door inzet van een PSMA-scan anders dan voorheen, meer tumoren buiten de botten zichtbaar worden. Voor de hand ligt dan ook de vraag of de PSMA-scan daardoor de mogelijkheid verhindert dat een radium-223 behandeling kan worden ingezet? Van Oort: ’Bij meer dan twee vergrote lymfeklieren passen we van oudsher radium-223 in principe niet toe. Wel houden wel bij er de beoordeling nu rekening mee dat de PSMA-scan meer verdachte lymfeklieren in beeld kan brengen. Ook geïrriteerd lymfeklieren kunnen aankleuren op de PSMA-scan.’

Abirateron of enzalutamide

Chris Laarakker: ’De medicijnen abirateron en enzalutamide worden ingezet wanneer patiënten castratieresistent zijn en nog geen klachten hebben, zogenaamd asymptomatisch progressief mCRPC. Is dit ook het beleid van het Radboudumc? Van Oort: ’Laat ik duidelijk zijn, het zijn geen snoepjes. Ook hier geldt dat voorlichting belangrijk is om de patiënt zijn afwegingen te kunnen laten maken. De inzet van deze middelen is puur maatwerk in overleg met het multidisciplinair team en de patiënt. Ook deze medicijnen vragen om regelmatige controles, die ook de kwaliteit van leven beïnvloeden.’ Van der Doelen vult aan: ’De aangetoonde overlevingswinst van abirateron, enzalutamide en radium-223 zijn nagenoeg gelijk. Er zijn internationale studies gaande om te zien of een combinatie van radium-223 plus abirateron of enzalutamide effectief is.’

Voorspelmodel

Op de vraag aan onderzoeker Van der Doelen of we in de toekomst een voorspelmodel mogen verwachten waar uit duidelijk wordt op basis van bijvoorbeeld DNA of andere indicatoren of inzet van radium-223 als behandeling zinvol is, antwoord hij: ’Een dergelijk voorspellend model mag zeker verwacht worden. Er wordt internationaal al veel onderzoek naar gedaan en wij doen dat ook in het Radboudumc. Vooralsnog richt dit model zich met name op factoren die reeds bekend zijn, zoals informatie over eerdere therapieën en de bloedwaarden voorafgaand aan radium-223 therapie. In de toekomst zullen we naar een meer geïndividualiseerde therapie toe gaan, waarbij waarschijnlijk ook op basis van DNA-mutaties zal worden gekeken of een patiënt in aanmerking komt voor een bepaalde therapie.’

Belang promotie-onderzoek

Berrie van der Heide richt zich tot slot nog een keer tot Van der Doelen: ’U doet in het Radboudumc promotie-onderzoek. Kunt u iets zeggen over de aard van dat onderzoek? Wat is het belang van dat onderzoek voor de prostaatkankerpatiënt?’ Van der Doelen: ’Mijn onderzoek richt zich op radionuclidentherapie, in het bijzonder radium-223 therapie. We proberen voorspellende factoren te ontdekken die van belang zijn om voorafgaand aan therapie in te schatten of radium-223 therapie het gewenste effect bij patiënten gaat opleveren. Het is zonde om patiënten te laten starten als je vooraf al zou kunnen bepalen dat de behandeling niet gaat werken. Daarnaast proberen we ook het effect van radium-223 op de kwaliteit van leven en de tumorgroei in beeld te brengen.’

In welke behandelcentra wordt radium-223 toegepast?

Radium-223 is toenemend beschikbaar. Aanvankelijk (in 2013) was radium-223 alleen beschikbaar in het Catharina ziekenhuis te Eindhoven en het Radboudumc te Nijmegen. Nu is radium-223 beschikbaar in alle academische centra en in de meeste grote perifere ziekenhuizen.

BESCHIKBAARHEID RADIUM-223 THERAPIE

Alkmaar
Noordwest Ziekenhuisgroep
Amsterdam
VUmc
AMC Amsterdam
Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis
St. Lucas Andreas Ziekenhuis
Amersfoort
Meander MC
Arnhem
Ziekenhuis Rijnstate
Breda
Amphia Ziekenhuis
Delft
Reinier de Graaf Groep
Den Bosch
Jeroen Bosch Ziekenhuis
Den Haag
Medisch Centrum Haaglanden
HagaZiekenhuis
Deventer
Deventer Ziekenhuizen
Dordrecht
Albert Schweitzer ziekenhuis
Eindhoven
Catharina Ziekenhuis
Eindhoven
Catharina Ziekenhuis
Enschede
Medisch Spectrum Twente
Gouda
Groene Hart Ziekenhuis
Groningen
UMC Groningen
Martini Ziekenhuis
Heerlen-Sittard
Zuyderland Ziekenhuis
Hengelo
Ziekenhuisgroep Twente
Hoofddorp
Spaarne Ziekenhuis
Hoorn
Westfriesgasthuis
Leiden
Leids Universitair Medisch Centrum
Maastricht
Maastricht UMC
Nijmegen
Radboudumc
Rotterdam
Erasmus MC
Ikazia ziekenhuis,
St. Franciscus Gasthuis
Maasstad Ziekenhuis
Roosendaal
Bravis Ziekenhuis
Tilburg
Elisabeth Ziekenhuis/Tweesteden
Utrecht
UMC Utrecht
Zwolle
Isala ziekenhuis