skip to Main Content

Fred Fontijn en Pim van Leeuwen

In het magazine van het Antoni van Leeuwenhoek (winter 2020) kwam Nieuws een interessante innovatie tegen voor de behandeling van prostaatkanker: opereren met fluorescent licht. Reden om contact op te nemen met het ziekenhuis om meer hierover te horen.

Nieuws kreeg veel informatie en sprak met Pim van Leeuwen, uroloog, onderzoeker en prostaatkankerchirurg in het Antoni van Leeuwenhoek en het Prostaatkankernetwerk Nederland.

De radicale prostatectomie, tegenwoordig veelal met de Da Vinci Robot uitgevoerd, is wereldwijd een van de meest gekozen behandelingen voor mannen met gelokaliseerde prostaatkanker. Doel van de operatie is de tumor en eventuele lymfeklieruitzaaiingen in het kleine bekken volledig te verwijderen met behoud van urinecontinentie en seksuele functies. Helaas lukt het niet altijd om de tumor volledig te verwijderen. Pim van Leeuwen heeft de ambitie om dit in de toekomst te verbeteren.

Nieuwe beeldvormende technieken zoals de PSMA (Prostaat Specifiek Membraan Antigeen) PET/CT SCAN hebben de laatste jaren voor een revolutie gezorgd bij de diagnostiek van prostaatkanker. Een PSMA PET/CT SCAN maakt het mogelijk om veel kleinere tumoren en uitzaaiingen vanaf ongeveer 3-4 mm zichtbaar te maken. Zowel bij diagnostiek als bij verdere behandelingen kan veel nauwkeuriger worden bepaald of en waar – ook kleine – tumoren of uitzaaiingen zich bevinden.

In het Antoni van Leeuwenhoek gaat de afdeling urologie nog een stap verder en wordt onderzocht of ook tijdens een operatie met behulp van een zich aan PSMA bindende fluorescente stof nauwkeuriger kan worden geopereerd. Dit onderzoek vindt plaats in samenwerking met het Centre for Human Drug Research en het Leids Universitair Medisch Centrum. Met een fluorescent middel en gebruik van een speciale camera kan prostaatkanker nu tijdens de operatie zichtbaar worden gemaakt waardoor een tumor preciezer kan worden opgespoord en verwijderd. Deze techniek is onlangs bij de eerste patiënten toegepast.

Antoni van Leeuwenhoek, NKI; Prostaatkankernetwerk; Operatiekamer

Meer zekerheid dat alle tumorweefsel verwijderd wordt

PSMA is een eiwit dat specifiek voorkomt op het oppervlak van prostaatkankercellen. Aan dit eiwit kunnen bepaalde stoffen worden gehecht zodat het tumorweefsel beter zichtbaar wordt. De aan het PSMA eiwit bindende fluorescente stof wordt vooraf aan de operatie per infuus gegeven en kleurt de prostaatkankercellen in het operatiegebied. Met een speciale lichtbron wordt dit dan zichtbaar gemaakt. Een beperking is dat alleen tumorcellen die zich aan de oppervlakte bevinden zichtbaar worden (beperkte weefselpenetratie) en niet de cellen die nog in of onder ander weefsel zitten.

Een andere methode waarmee al meer ervaring is opgedaan, is de op PSMA gebaseerde radiogeleide chirurgie. Een flexibele detector scant tijdens de operatie het lichaam van de patiënt en spoort, na toediening van een radioactief middel, lymfeklieruitzaaiingen op die voorheen lastig te vinden en operatief ingewikkeld te verwijderen waren. Hierdoor kunnen uitzaaiingen nog preciezer en beter worden opgespoord en verwijderd. Het is voor het eerst dat in Nederland uitzaaiingen van prostaatkanker tijdens een operatie met behulp van een radioactief signaal worden opgespoord en verwijderd. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van een unieke detector (ontwikkeld door het Interventional Molecular Imaging Laboratory van het Leids Universitair Medisch Centrum in samenwerking met het Antoni van Leeuwenhoek). Een dag voor aanvang van de operatie krijgt de patiënt intraveneus een radioactief middel toegediend. Dit middel bindt zich aan de prostaatkankercellen waardoor de uitzaaiingen in de lymfeklieren radioactief worden. De lymfeklierdetector, ook wel DROP-IN gammaprobe genaamd, zit aan een flexibele kabel en kan tijdens de operatie in alle richtingen zoeken naar radioactieve signalen in het lichaam. ‘Met de arm van de operatierobot, bedien ik als operateur de detector. Zodra de detector de klieren gevonden heeft, geeft het apparaat een geluid’, aldus Pim van Leeuwen. ‘Zo kan ik de lymfeklier-uitzaaiingen heel precies opsporen en verwijderen. Dit is een belangrijke stap vooruit in de technologie van de prostaatkankerchirurgie’.

De ambitie is om met deze beeldgeleide chirurgie tijdens de operatie de tumor nauwkeuriger te lokaliseren met meer zekerheid dat deze geheel wordt weggenomen. Met behulp van deze techniek moet het in de toekomst mogelijk worden om preciezer te opereren waarmee het risico op incontinentie en verlies van seksuele functies zal afnemen. Zich in het kleine bekken bevindende uitzaaiingen in lymfeklieren kunnen al tijdens de operatie preciezer worden opgespoord en weggenomen. Dit moet de oncologische uitkomsten van patiënten met prostaatkanker verbeteren.

De toekomst

De laatste jaren zijn er met name in onderzoeksverband vorderingen gemaakt in beeldgeleide chirurgie van prostaatkanker. Tot op heden zijn de meest veelbelovende resultaten geboekt met radiogeleide chirurgie bij patiënten met een recidief prostaatkanker met een beperkt aantal lymfeklierenuitzaaiingen op de PSMA PET SCAN. Met verdere ontwikkeling van technologieën, tracers (beeldvormende stoffen) en chirurgische instrumenten is het waarschijnlijk dat deze vooruitgang een grote invloed zal krijgen op chirurgische behandeling van prostaatkanker. Als je de voor- en nadelen van radiogeleide en fluorescentie chirurgie naast elkaar zet zal vermoedelijk uiteindelijk een combinatie van deze technieken de meest veelbelovende ontwikkeling zijn. De chirurg zou dan gebruik kunnen maken van de beste eigenschappen van beide benaderingen. Echter zover is het nog niet dat deze hybride (radiogeleide en fluorescentie) behandeling mogelijk is. Maar Pim van Leeuwen heeft goede hoop dat ze op zeer korte termijn wel met de eerste klinische studie kunnen beginnen. ‘Mijn collega’s van het Interventional Molecular Imaging Laboratory van het Leids Universitair Medisch Centrum hebben een zeer veel belovende nieuwe hydride tracer ontwikkeld’.

Worden patiënten met recidive nu al behandeld?

Ja. Zowel patiënten met een klierrecidief en lokaal recidief in het kleine bekken worden behandeld middels PSMA radiogeleide chirurgie. Wel gebeurt dit momenteel alleen nog binnen de TRACE studie (NCT03857113) binnen het Prostaatkankernetwerk Nederland. De behandelingen zijn nog niet opgenomen in de Richtlijnen. Belangstellende patiënten wordt aangeraden contact op te nemen met hun arts of specifiek ziekenhuis om te kijken of zij in aanmerking komen voor een eventuele behandeling.

Streamer 1

In het Antoni van Leeuwenhoek gaat de afdeling urologie nog een stap verder

Streamer 2

Met behulp van deze techniek moet het in de toekomst mogelijk worden om preciezer te opereren

 

Back To Top