Actief volgen bij prostaatkanker
Niet elke prostaatkanker vraagt direct om behandeling. Bij een groot deel van de mannen met een laag-risico tumor groeit de kanker zo langzaam dat ingrijpen vaak niet nodig is, en soms zelfs meer kwaad dan goed doet. Actief volgen (Active surveillance) is dan een veilig en bewezen alternatief: geen directe operatie of bestraling, maar regelmatige controle, zodat je pas behandeld wordt als dat echt nodig is.
Toch voelt “even afwachten” voor veel mannen onlogisch, of zelfs eng. Je hebt de diagnose kanker net gehoord, en dan zou je niets doen? Op deze pagina lees je wat active surveillance precies inhoudt, voor wie het geschikt is, en wat je kunt verwachten tijdens de controleperiode, inclusief ervaringen van andere mannen en experts
“Elke dag dat ik kan leven zonder gevolgen van een ingreep, is er eentje. Ik heb vertrouwen in de controles en in mijn arts.”
Wat is active surveillance?
Active surveillance betekent: je prostaatkanker wordt niet meteen behandeld, maar nauwlettend gevolgd. Je arts controleert regelmatig of de tumor verandert. Zolang dat niet het geval is, hoef je geen operatie, bestraling of andere behandeling te ondergaan. Verandert de tumor toch, dan stap je alsnog over naar een behandeling die bij jou past.
Dit klinkt misschien spannend, maar het is een bewezen veilige aanpak. Onderzoek laat zien dat mannen die active surveillance volgen, niet vaker overlijden aan prostaatkanker dan mannen die meteen worden behandeld. Wel voorkom je zo onnodige bijwerkingen van een behandeling die je eigenlijk niet nodig had.
Voor wie is active surveillance geschikt?
Active surveillance wordt vooral geadviseerd bij laaggradige, gelokaliseerde prostaatkanker. Dat is kanker die nog niet is uitgezaaid en die langzaam groeit. Ongeveer driekwart van de mannen met deze vorm van prostaatkanker komt hiervoor in aanmerking.
Je arts kijkt naar een aantal dingen om te bepalen of active surveillance bij jou past:
- de PSA-waarde in je bloed
- de PI-RADS-score op de MRI-scan (een schaal van 1 tot 5 die aangeeft hoe waarschijnlijk het is dat er sprake is van agressieve kanker)
- de uitslag van het weefselonderzoek (biopsie)
Twijfel je of active surveillance iets voor jou is? Bespreek dit altijd met je behandelend arts.
Hoe ziet de controle eruit?
Tijdens active surveillance kom je regelmatig terug voor controle. Meestal bestaat dit uit:
- een PSA-bloedtest, een paar keer per jaar
- een MRI-scan, meestal jaarlijks
- soms een nieuwe biopsie, als de arts dat nodig vindt
Verandert de PI-RADS-score? Dat hoeft niet meteen reden tot zorg te zijn. De score kan ook dalen, bijvoorbeeld door een onschuldige ontsteking van de prostaat. Je arts bespreekt elke uitslag met je en legt uit wat die voor jou betekent.
Omgaan met onzekerheid
Veel mannen vinden het wachten zelf lastiger dan de controles. Je weet dat er kanker in je lichaam zit, maar je doet er niets aan — dat vraagt om vertrouwen. Je bent daar niet alleen in. Andere mannen in active surveillance, je casemanager en lotgenoten kunnen je helpen om die onzekerheid een plek te geven. Kijk bij lotgenotencontact welke mogelijkheden er zijn om in contact te komen met mannen die hetzelfde traject doorlopen.
Webinar: Active surveillance
Op 11 juni organiseerden we een webinar over active surveillance, met:
- uroloog Arnoud Postema
- verpleegkundig specialist Jeroen Visser
- patiënt Jos van Kessel, die zelf active surveillance doorloopt
- tafelhost Erik van Muilekom
Heb je het gemist, of wil je het rustig terugkijken? Dat kan hieronder.
Veelgestelde vragen over Active Surveillance bij prostaatkanker
Active surveillance betekent dat je prostaatkanker niet meteen wordt behandeld, maar nauwlettend gevolgd. Je arts controleert regelmatig of de tumor verandert. Zolang dat niet het geval is, zijn een operatie, bestraling of andere behandeling niet nodig. Verandert de tumor toch, dan stap je in overleg met je arts alsnog over naar een behandeling die bij jou past.
Nee. Je wordt juist nauwlettend gevolgd. Zodra de tumor verandert, bespreek je met je arts welke volgende stap het beste bij je past.
Active surveillance is bedoeld voor mannen met laaggradige, gelokaliseerde prostaatkanker — kanker die nog niet is uitgezaaid en die langzaam groeit. Je arts bekijkt op basis van je PSA-waarde, de MRI-scan (PI-RADS-score) en de uitslag van de biopsie of dit traject bij jou past.
Ja. Active surveillance is geen definitieve keuze. Je kunt op elk moment, in overleg met je arts, alsnog kiezen voor een actieve behandeling.
De Gleason-score is een manier om aan te geven hoe agressief de prostaatkanker is. Een patholoog bekijkt de kankercellen onder de microscoop en beoordeelt hoe anders ze eruitzien vergeleken met gezonde cellen. Hoe meer de cellen afwijken, hoe agressiever de kanker.
De score bestaat uit twee cijfers die bij elkaar worden opgeteld — het eerste cijfer is het meest voorkomende celtype, het tweede is het op één na meest voorkomende. Een Gleason-score van 3+3=6 betekent laag-risico kanker. Een score van 3+4=7 of 4+3=7 zit in het middengebied, maar is niet hetzelfde (zie hieronder). Een score van 8, 9 of 10 wijst op agressievere kanker.
Tegenwoordig worden Gleason-scores ook vertaald naar ISUP-graden (1 tot en met 5), omdat dat meer houvast geeft. ISUP 1 is de laagste graad, ISUP 5 de hoogste.
Gleason 3+4 en 4+3 zijn niet hetzelfde. Bij 3+4 zijn er meer cellen van het rustige type 3, bij 4+3 meer cellen van het agressievere type 4. Daarom wordt tegenwoordig vaker gesproken van ISUP-graad: 3+4 is ISUP 2, en 4+3 is ISUP 3.
Nee. Active surveillance is bedoeld voor ISUP 1 en 2, dus Gleason 3+3 en 3+4.
Dat is inderdaad niet vanzelfsprekend. Bespreek dit gerust met je behandelend arts, zodat je samen kunt kijken waarom voor jou toch voor dit traject is gekozen.
Active surveillance is juist bedoeld voor laag-risico prostaatkanker, waarbij de kans op uitzaaiingen klein is. Met de controles houd je dit risico in de gaten, zodat je op tijd kunt ingrijpen als de kanker zich toch verder ontwikkelt.
Dit verschil is uitgebreid besproken tijdens het webinar. Bekijk de opname voor de volledige uitleg.
Met active surveillance stel je mogelijke bijwerkingen van een behandeling uit. Bovendien blijkt dat een groot deel van de mannen die active surveillance volgen, uiteindelijk nooit een actieve behandeling nodig heeft.
Hormoontherapie wordt meestal ingezet bij uitgezaaide prostaatkanker, of om de ziekte onder controle te houden. Of active surveillance daarna een optie is, hangt sterk af van jouw persoonlijke situatie. Bespreek dit met je behandelend arts.
Nee. Zodra de prostaat is verwijderd, is active surveillance niet meer aan de orde. Active surveillance, zoals besproken in het webinar, gaat over het uitstellen van een eerste, actieve behandeling.
Nee, bij uitgezaaide prostaatkanker is active surveillance geen geschikte optie.
Een biopsie kan zorgen voor wat bloed in je urine of sperma, en tijdelijk lastiger plassen. Afhankelijk van de gebruikte techniek is er een kleine kans op infectie. Het verspreiden van kankercellen door de biopsie zelf is geen risico.
MRI’s en eventueel een nieuwe biopsie horen bij active surveillance. Hoe vaak dat nodig is, bespreek je het beste met je behandelend arts.
Meestal wordt de PSA-waarde elke zes maanden gemeten.
Embolisatie (ook wel prostaat-arterie-embolisatie of PAE genoemd) is een ingreep waarbij de bloedtoevoer naar de prostaat gedeeltelijk wordt afgesloten, waardoor de prostaat kleiner wordt. Dit wordt ingezet bij mannen met een goedaardig vergrote prostaat die last hebben van plasproblemen — niet bij prostaatkanker.
Nee, embolisatie wordt ingezet bij een vergrote prostaat, niet bij prostaatkanker.
Cribriforme groei is een specifiek groeipatroon van prostaatkankercellen. Als dit wordt gevonden, is dat meestal een reden om wél actief te gaan behandelen.
Nee. Testosterongel kan worden gebruikt als je eigen testosteronwaarde laag is en dit klachten geeft. Dit gebeurt altijd op voorschrift van een zorgverlener.
Nee, er zijn geen aparte richtlijnen voor jongere mannen. Wel is de kans groter dat je op termijn alsnog een actieve behandeling nodig hebt, vergeleken met mannen die op hogere leeftijd de diagnose krijgen.
Er bestaan medicijnen die de spieren rond de prostaat ontspannen, waardoor plassen makkelijker gaat. Ook zijn er medicijnen die de prostaat kleiner maken, wat eveneens kan helpen urineretentie te voorkomen. Er bestaan ook combinatiemedicijnen die beide werkingen hebben.
Onzekerheid hoort voor veel mannen bij active surveillance, en iedereen gaat daar op zijn eigen manier mee om. Dit onderwerp kwam uitgebreid aan bod tijdens het webinar — we raden aan de opname (terug) te bekijken.
Er is nog weinig hard bewijs dat voeding of leefstijl het verloop van prostaatkanker direct beïnvloedt. Praktische adviezen over eten en bewegen kwamen wel aan bod tijdens het webinar.
Steun de Prostaatkankerstichting
U kunt de Prostaatkankerstichting op allerlei manieren steunen, bijvoorbeeld door te doneren, vrijwilliger te worden of een scheking of nalatenschap te doen.