Bestraling bij prostaatkanker
Bestraling is een veelgebruikte behandeling bij prostaatkanker. Er zijn twee vormen: uitwendige bestraling en inwendige bestraling (brachytherapie). Op deze pagina lees je wat beide behandelingen inhouden, hoe ze verlopen en wat de mogelijke gevolgen zijn.
Wat is bestraling?
Bestraling, ook wel radiotherapie genoemd, is de behandeling van kanker met straling. De straling beschadigt kankercellen zo erg dat ze afsterven. Gezonde cellen raken ook beschadigd, maar herstellen zich beter dan kankercellen. Er zijn twee manieren om de prostaat te bestralen:
- Uitwendige bestraling. De straling komt van buitenaf, door de huid heen, met een bestralingstoestel.
- Inwendige bestraling (brachytherapie). De straling komt van binnenuit, doordat radioactief materiaal in de prostaat wordt geplaatst.
Welke vorm het beste bij jou past, hangt af van het stadium van de tumor, de grootte van je prostaat en eventuele plasklachten die je al hebt. Je arts bespreekt dit met je.
Piet: “Informeer je goed over de consequenties van de voorgestelde behandelingen en steek je kop niet in het zand, want het gaat over jouw lichaam!”
Uitwendige bestraling
Hoe verloopt de behandeling?
Uitwendige bestraling bestaat uit meerdere korte behandelingen, meestal verspreid over 1 tot 7 weken. Het aantal bestralingen ligt meestal tussen de 5 en 25 keer, afhankelijk van de grootte en uitgebreidheid van de tumor. Soms wordt ook het gebied met lymfeklieren rondom de prostaat meebestraald: dan bestaat de behandeling uit meer bestralingen over een langere periode.
Vóór de bestraling wordt een CT-scan en soms een MRI-scan gemaakt om de precieze plek en hoeveelheid straling te bepalen. Elke bestraling zelf duurt maar een paar minuten, maar je bent per bezoek meestal wat langer in het ziekenhuis vanwege de voorbereiding.
Uitwendige bestraling kan op zichzelf staan, of gecombineerd worden met hormonale therapie. Ook na een operatie kan aanvullende bestraling nodig zijn, bijvoorbeeld als er nog kankercellen zijn achtergebleven.
Gevolgen en bijwerkingen
- Tijdens en vlak na de behandeling. Klachten zoals vermoeidheid, vaker moeten plassen, een branderig gevoel bij het plassen, of dunnere ontlasting met soms wat bloed of slijm. Deze klachten ontstaan meestal 2 tot 3 weken na de start van de bestraling en verdwijnen meestal vanzelf.
- Op de langere termijn. Ongeveer 1 op de 5 mannen houdt last van plasklachten. Ongeveer de helft van de mannen krijgt last van erectieproblemen, een verminderd orgasmegevoel of minder spermaproductie. Dit komt doordat de bloedvaten en zenuwen rondom de prostaat door de straling beschadigd kunnen raken.
- Zeldzaam. Blijvende schade aan de endeldarm (met klachten als bloedverlies of minder controle over de ontlasting) of aan zenuwen in het bekkengebied komt weinig voor, maar kan wel grote impact hebben als het gebeurt.
Inwendige bestraling (brachytherapie)
Hoe verloopt de behandeling?
Bij brachytherapie plaatst de arts, onder narcose of met een ruggenprik, kleine radioactieve jodium-125-zaadjes rechtstreeks in de prostaat. Dit gebeurt met dunne naalden via de huid tussen de balzak en de anus (het perineum). Afhankelijk van de grootte van je prostaat worden zo’n 40 tot 120 zaadjes geplaatst.
De behandeling duurt meestal één dag: je gaat vaak dezelfde dag nog naar huis, zodra je weer goed wakker bent en zelfstandig kunt plassen. De zaadjes blijven levenslang in de prostaat zitten. Dat is niet gevaarlijk: de straling neemt af in de loop van maanden en is na ongeveer een jaar niet meer meetbaar buiten je lichaam. In de eerste periode krijg je wel een aantal leefregels, bijvoorbeeld over contact met kleine kinderen en zwangere vrouwen.
Gevolgen en bijwerkingen
- Plasklachten. Vaker aandrang, of een zwakkere straal. Dit ontstaat meestal 2 tot 3 weken na de behandeling en is meestal tijdelijk.
- Erectieproblemen. Bij ongeveer 20-30% van de mannen. Dit kan ook pas later ontstaan.
- Endeldarmklachten. Komen minder vaak voor dan bij uitwendige bestraling, omdat brachytherapie de omliggende weefsels meer spaart.
- Incontinentie. Komt bij brachytherapie zelden voor.
Over het geheel genomen geeft brachytherapie vaak minder schade aan het gezonde weefsel rondom de prostaat dan uitwendige bestraling, met name aan de darmen. Brachytherapie is echter niet voor iedereen geschikt: bij een te grote of te kleine prostaat, een hoge PSA-waarde, een hoge Gleason-score of bestaande plasklachten kan de arts een andere behandeling adviseren.
Wat kun je verwachten rond de behandeling?
- Voorbereiding. Je krijgt eerst een gesprek met de radiotherapeut-oncoloog (de “bestralingsarts”) over de behandeling, de verwachte bijwerkingen en de duur ervan.
- Herstel. Bij uitwendige bestraling duurt de herstelperiode ongeveer net zo lang als de behandeling zelf. Bij brachytherapie kun je vaak al na een paar dagen je dagelijkse bezigheden weer oppakken.
- Controles. Na de behandeling blijf je nog jarenlang onder controle bij de uroloog en/of radiotherapeut, onder andere met PSA-metingen.
- Bespreekbaar maken. Net als bij een operatie kunnen de gevolgen van bestraling flinke impact hebben op je dagelijks leven en seksualiteit. Het is belangrijk hierover in gesprek te blijven met je arts of gespecialiseerd verpleegkundige.
Ervaringsverhalen
Veelgestelde vragen
Bij uitwendige bestraling komt de straling van buitenaf, via een bestralingstoestel. Bij inwendige bestraling (brachytherapie) wordt radioactief materiaal in de prostaat zelf geplaatst.
De bestraling zelf voel je niet. Wel kun je last krijgen van bijwerkingen zoals vermoeidheid of plasklachten, die na verloop van tijd meestal weer verdwijnen.
Ja, met wat leefregels in de eerste periode, bijvoorbeeld rond contact met kleine kinderen en zwangere vrouwen. Je arts legt precies uit wat voor jou geldt.
Ja. Bestraling kan gecombineerd worden met hormonale therapie, of ingezet worden als aanvullende behandeling na een operatie.
Ook interessant
Steun de Prostaatkankerstichting
U kunt de Prostaatkankerstichting op allerlei manieren steunen, bijvoorbeeld door te doneren, vrijwilliger te worden of een scheking of nalatenschap te doen.